Nguyễn Hồng Ngọc và giáo dục kỹ năng cho trẻ vị thành niên: Khi tôi nhìn thấy tương lai của một đứa trẻ từ rất sớm
Có những người bước vào đời sống của mình không phải để giống mình, mà để giúp mình nhìn xa hơn chính con đường mình đang đi.
Với tôi, Nguyễn Hồng Ngọc là một người như vậy.
Tôi làm giáo dục sớm Montessori, làm việc với trẻ 0–6 tuổi – giai đoạn gieo mầm.
Ngọc làm giáo dục kỹ năng cho trẻ vị thành niên và đồng hành tư vấn với phụ huynh – giai đoạn bão nổi, khi những mầm cây đã bắt đầu vươn cao, nhưng rễ chưa đủ sâu.
Chúng tôi không làm cùng một việc.
Nhưng càng nói chuyện với Ngọc, tôi càng thấy rõ: chúng tôi đang đứng trên cùng một dòng chảy giáo dục, chỉ là ở hai khúc khác nhau của con sông đời trẻ.
Nguyễn Hồng Ngọc – người làm giáo dục kỹ năng cho trẻ vị thành niên mà tôi gặp từ… những đứa trẻ nhỏ
Tôi gặp Ngọc trong một khóa học dành cho doanh nhân. Không phải trong lớp học giáo dục. Không phải trong hội thảo phụ huynh. Mà trong Eagle Camp – nơi những người trưởng thành đối diện trực diện với chính mình.
Lúc đó, tôi chưa biết nhiều về hành trình giáo dục của Ngọc. Nhưng có một thứ rất rõ:
năng lượng của Ngọc không hướng lên sân khấu, mà hướng về thế hệ phía sau.
Ngọc nói rất nhiều về trẻ vị thành niên.
Về những đứa trẻ thông minh nhưng lạc lối.
Về những em bé “không chịu học”, “khó tập trung”, “nổi loạn”, “im lặng bất thường”.
Và tôi – người làm giáo dục sớm – chỉ cần nghe vài câu là đã thấy hình bóng của những đứa trẻ 0–6 tuổi trong đó.
Khi tôi làm giáo dục sớm Montessori, còn Nguyễn Hồng Ngọc làm việc với hệ quả phía sau
Khi tôi chọn làm giáo dục sớm Montessori, tôi chọn đứng ở điểm rất sớm của cuộc đời một đứa trẻ. Tôi làm việc với những năm tháng mà mọi thứ còn mềm, còn nguyên, còn chưa bị gọi tên sai. Tôi làm việc với gốc rễ, với nền móng, với những gì chưa kịp lệch đi. Còn Nguyễn Hồng Ngọc thì khác. Ngọc bước vào cuộc đời của những đứa trẻ khi chúng đã lớn hơn, đã va vấp, đã mang theo những biểu hiện mà người lớn gọi là “vấn đề”. Ngọc làm việc với hệ quả phía sau – những hệ quả không tự nhiên mà có, mà được tích lũy qua nhiều năm lớn lên trong môi trường chưa phù hợp.
Khi Ngọc kể về những đứa trẻ vị thành niên mất phương hướng, không tập trung, dễ cáu giận, thu mình hoặc phản kháng, tôi không nghe bằng sự tò mò. Tôi nghe bằng sự thấu hiểu rất sâu của một người làm giáo dục sớm. Bởi tôi biết, rất nhiều điều Ngọc đang phải tháo gỡ cho các con hôm nay, lẽ ra đã có thể được phòng ngừa từ rất sớm, nếu những năm đầu đời của trẻ được tôn trọng đúng cách.
Chúng tôi đứng ở hai giai đoạn khác nhau của cùng một hành trình. Tôi cố gắng giữ cho đứa trẻ không bị tổn thương ngay từ đầu. Ngọc cố gắng giúp các con hàn gắn khi những tổn thương ấy đã hiện hình. Không ai hơn ai. Không ai thay thế ai. Nhưng khi nhìn Ngọc làm việc với những hệ quả phía sau, tôi càng hiểu rõ vì sao công việc giáo dục sớm Montessori của mình không được phép làm nửa vời.
Nguyễn Hồng Ngọc và trẻ tập trung: khi tôi nhận ra “mất tập trung” không phải là lỗi của trẻ
Tôi thường hình dung công việc của mình và của Nguyễn Hồng Ngọc như hai đoạn của một dòng sông dài mang tên “cuộc đời đứa trẻ”.
Tôi đứng ở thượng nguồn. Ở đó, dòng nước còn trong, còn nhẹ, còn chưa bị cuốn theo quá nhiều rác rưởi của kỳ vọng, so sánh và áp lực. Ở thượng nguồn ấy, chỉ cần một viên đá đặt sai chỗ, một dòng chảy bị ép đi quá nhanh, nước sẽ bắt đầu xoáy. Tôi làm giáo dục sớm Montessori chính là để giữ cho dòng nước ấy được chảy tự nhiên, chảy đúng nhịp, chảy đủ chậm để thấm vào lòng đất, đủ yên để tự tạo hình cho chính mình. Công việc của tôi là dọn lòng sông, chỉnh hướng nước, và lặng lẽ quan sát từng biến chuyển nhỏ nhất của dòng chảy ấy trong những năm đầu đời 0–6 tuổi.
Còn Nguyễn Hồng Ngọc đứng ở hạ nguồn. Nơi dòng sông đã đi qua quá nhiều khúc quanh, đã mang theo phù sa lẫn bùn đất, thậm chí cả những mảnh vỡ vô hình của tổn thương tích tụ nhiều năm. Ngọc không có đặc ân được làm việc với sự “nguyên sơ”. Ngọc làm việc với những dòng nước đã từng bị chặn, bị bẻ hướng, bị đổ dồn quá nhanh. Có những đoạn sông đã trở nên đục ngầu, chảy xiết, va đập vào bờ đá chính những đứa trẻ vị thành niên – loay hoay, mất tập trung, không biết mình là ai và đang đi về đâu.
Khi nhìn Ngọc kiên nhẫn ngồi lại với từng đứa trẻ, từng gia đình, tôi thấy rõ một điều: ở hạ nguồn, người ta không còn dễ nói về “tiềm năng”. Người ta nói nhiều hơn về cách sống sót, cách vá lại những đoạn bờ đã sạt, cách làm chậm dòng chảy đang cuốn phăng mọi thứ. Ngọc không thể chỉ “dạy thêm kỹ năng”. Ngọc phải giúp các con hiểu lại chính mình, giúp phụ huynh nhìn thấy mối liên hệ giữa những năm tháng đã qua và hiện tại đang rối bời.
Và chính ở điểm giao nhau giữa thượng nguồn và hạ nguồn ấy, tôi càng thấm thía một sự thật không dễ chịu nhưng rất cần được nói ra: nếu thượng nguồn được chăm sóc đủ tốt, hạ nguồn sẽ nhẹ việc hơn rất nhiều. Không phải để né tránh trách nhiệm ở phía sau, mà để nhắc người lớn chúng ta rằng, mỗi lựa chọn trong những năm đầu đời của con đều là một hòn sỏi ta đặt xuống dòng sông ấy.
Tôi làm giáo dục sớm Montessori không phải vì tôi tin mình có thể tạo ra những dòng sông “hoàn hảo”. Tôi làm việc đó vì tôi đã thấy quá rõ những gì đang xảy ra ở hạ nguồn qua câu chuyện của Ngọc. Và Ngọc, theo cách rất riêng của mình, luôn nhắc tôi nhớ rằng: mỗi đứa trẻ lớn lên bình an là một đoạn sông không cần phải gào thét ở phía sau.
Chúng tôi không làm cùng một việc. Nhưng chúng tôi nhìn cùng một dòng sông. Và cả hai đều biết, không ai có thể quay ngược dòng nước. Điều duy nhất người lớn có thể làm, là chịu trách nhiệm cho đoạn sông mà mình đang đứng.
Nguyễn Hồng Ngọc – người nhắc tôi rằng giáo dục sớm không dừng lại ở tuổi thơ
Có những người bạn không bước cùng mình trên một con đường, nhưng lại khiến mình hiểu sâu hơn vì sao con đường mình chọn là cần thiết. Nguyễn Hồng Ngọc là một người như thế với tôi. Mỗi lần trò chuyện với Ngọc, tôi lại được nhắc nhở rằng giáo dục sớm không phải là câu chuyện của vài năm đầu đời rồi khép lại, mà là điểm khởi hành âm thầm cho cả một hành trình rất dài.
Ngọc làm việc với trẻ vị thành niên và phụ huynh – những con người đã đi qua tuổi thơ, mang theo đầy đủ dấu vết của những gì từng được gieo và cả những gì đã bị bỏ lỡ. Khi Ngọc kể về những đứa trẻ mất tập trung, hoang mang, không biết mình giỏi gì, không tin vào bản thân, tôi không nghe đó như những “vấn đề hiện tại”. Tôi nghe đó như tiếng vọng từ quá khứ. Những tiếng vọng của một giai đoạn mà người lớn đã từng nghĩ: “Còn nhỏ mà, từ từ rồi tính”.
Chính Ngọc khiến tôi nhìn rõ hơn rằng: giáo dục sớm Montessori không phải để tạo ra những đứa trẻ “ổn” ở tuổi mầm non, mà là để giảm bớt gánh nặng chữa lành ở những năm về sau. Những gì tôi làm hôm nay với trẻ 0–6 tuổi, Ngọc đang nhìn thấy hệ quả của nó ở tuổi 12, 15, 18. Và khi hai lát cắt ấy đặt cạnh nhau, tôi càng tin chắc một điều: giáo dục sớm không kết thúc khi trẻ rời khỏi lớp học mầm non, nó chỉ chuyển hình thái.
Ngọc nhắc tôi rằng, nếu người lớn chỉ chăm chăm sửa chữa khi mọi thứ đã rối, mà quên đi việc nuôi dưỡng từ gốc rễ, thì giáo dục sẽ luôn là một cuộc chạy theo mệt mỏi. Và cũng chính vì thế, mỗi ngày tôi làm việc với trẻ nhỏ, tôi không chỉ nghĩ đến hiện tại của các con, mà còn nghĩ đến những cuộc trò chuyện mà các con sẽ có với những người như Ngọc trong tương lai – với mong muốn rằng, khi ấy, câu chuyện sẽ nhẹ hơn, yên hơn, và đầy hy vọng hơn.
Viết về Nguyễn Hồng Ngọc, để nhắc chính tôi vì sao không được phép làm Montessori hời hợt
Tôi đứng ở thượng nguồn, với giáo dục sớm Montessori, với nỗi trăn trở làm sao để trẻ được lớn lên tự nhiên, tập trung, tự tin tự lập, trước khi thế giới kịp đặt lên vai con quá nhiều kỳ vọng.
Nguyễn Hồng Ngọc đứng ở hạ nguồn, nơi những đứa trẻ đã lớn hơn, những phụ huynh đã mệt hơn, và những hệ quả bắt đầu lộ hình rõ ràng: mất kết nối, thiếu kỹ năng, hoang mang trong vai trò làm cha mẹ.
Chúng tôi không làm cùng một việc.
Nhưng chúng tôi nhìn về cùng một dòng sông.
Ngọc nhắc tôi rằng giáo dục sớm Montessori không phải là một “đích đến”, mà là khởi đầu của một hành trình rất dài. Nếu thượng nguồn không được gìn giữ đủ sạch, đủ lành, thì hạ nguồn dù có nỗ lực bao nhiêu cũng chỉ là chữa cháy. Và nếu hạ nguồn không có những người đủ tỉnh táo để chỉ ra hệ quả, thì thượng nguồn rất dễ tự ru mình bằng cảm giác “đã làm đúng”.
Có lẽ vì thế mà mỗi lần nói chuyện với Nguyễn Hồng Ngọc, tôi không thấy mình đang trao đổi chuyên môn. Tôi thấy mình đang soi lại chính lựa chọn của mình:
mình đã thật sự bảo vệ tuổi thơ của trẻ chưa,
mình đã đủ kiên nhẫn với nhịp phát triển tự nhiên chưa,
và mình có dám đi ngược dòng áp lực thành tích hay chưa.
Giáo dục, suy cho cùng, không phải là làm cho trẻ giỏi hơn.
Mà là để khi lớn lên, trẻ không phải quay lại tìm lại chính mình quá muộn.
Và nếu hôm nay, bạn đang đọc những dòng này với một nỗi băn khoăn rất quen:
“Liệu mình đang làm đúng cho con chưa?”
Thì có lẽ, câu hỏi ấy đã là một khởi đầu rất đẹp.
