Phạm Thị Thùy An - Khi một CEO học cách “đỡ việc” cho tổ chức, tôi hiểu thêm một điều về TRẺ TẬP TRUNG
Có một nỗi lo rất phổ biến ở phụ huynh có con 1–6 tuổi: con “khó ngồi yên”, dễ xao nhãng, làm gì cũng dở dang. Ta gọi chung là thiếu tập trung. Nhưng càng đi sâu làm nghề giáo dục sớm, tôi càng thấy điều khiến cha mẹ mệt không phải là chuyện con hiếu động. Mà là cảm giác bất lực: mình đã cố đủ kiểu, vẫn không biết phải bắt đầu lại từ đâu.
Tôi viết bài này sau một cuộc trò chuyện với An Phạm, một người bạn làm nghề khai vấn và đồng hành 1:1 với các chủ doanh nghiệp, nhất là nhóm đang tăng trưởng nhưng đội ngũ hay “trật nhịp”. An thường nói về một vấn đề nghe rất giống tâm trạng của phụ huynh: tổ chức phụ thuộc quá nhiều vào người đứng đầu, tuyển dụng liên tục nhưng nghỉ việc cao, đội ngũ thiếu trách nhiệm, thiếu chủ động, thiếu gắn kết. An nhìn đó không phải chuyện riêng của một nơi, mà là thực trạng phổ biến khi người lãnh đạo đi lên từ nghề nhưng chưa được đào tạo để xây hệ thống vận hành rõ ràng và chân dung nhân sự phù hợp.
Tôi không viết vì cách An nhìn “con người” trong doanh nghiệp khiến tôi soi lại cách chúng ta đang nhìn trẻ nhỏ. Và tôi tin bài viết này hữu ích cho cha mẹ đang muốn giúp con rèn TRẺ TẬP TRUNG mà không biến tuổi thơ thành một chuỗi nhắc nhở.
Phạm Thị Thùy An – sự bình tĩnh của người không vội “đổ lỗi”
Điều tôi nhớ nhất ở An không phải kỹ thuật, mà là khí chất khi làm nghề: không kết tội ai quá nhanh.
Khi nói về đội ngũ “thiếu trách nhiệm, thiếu chủ động”, An không kết luận rằng “con người Việt Nam vậy rồi”. An đặt lại câu hỏi: mình đã đặt người vào đúng vị trí chưa, đã làm rõ trách nhiệm và chuẩn hành vi chưa, đã tạo một hệ thống để người ta có cơ hội làm đúng chưa. An định vị mình không phải người “làm thay” chủ doanh nghiệp. An chọn vai trò đồng hành để lãnh đạo ra quyết định đúng về con người họ cần trong tổ chức, để tổ chức đi nhanh hơn.
Triết lý làm nghề của An rất gọn: “Con người không sai – chỉ có quyết định đặt họ vào đâu mới đúng hay sai.” Khi nghe câu này, tôi giật mình. Vì trong giáo dục sớm, rất nhiều lúc ta cũng vô thức nghĩ: “Con tôi bướng quá”, “Con tôi không tập trung”, “Con tôi lười nói”, rồi từ đó mọi giải pháp đều mang màu sửa lỗi.
Nhưng tôi cũng muốn phản biện nhẹ một điều, không phải để đối đầu, mà để giữ cân bằng: đôi khi câu “con người không sai” có thể khiến ta bỏ qua trách nhiệm cá nhân. Trong doanh nghiệp hay trong gia đình, có những hành vi cần được chỉnh lại, có giới hạn cần được giữ vững. Điểm khác nằm ở cách chỉnh: chỉnh bằng sỉ nhục hay chỉnh bằng chuẩn mực. Và An chọn chuẩn mực.
Ở đây, tôi thấy một nguyên tắc âm thầm nhưng nhất quán: không dùng cảm xúc để ra quyết định, mà dùng quan sát và cấu trúc. Người làm nghề như vậy thường chọn con đường khó: thay vì “đổ cho tính cách”, họ quay về thiết kế môi trường, thiết kế vai trò, thiết kế thói quen.
Từ “đội ngũ thiếu chủ động” đến TRẺ TẬP TRUNG
Nghe An nói về doanh nghiệp, tôi bất ngờ nhận ra: nhiều vấn đề của người lớn và trẻ nhỏ có chung một gốc rễ.
Trong doanh nghiệp, nếu mọi thứ phụ thuộc vào một người đứng đầu, cả hệ thống sẽ “chạy theo phản xạ”: chữa cháy, nhắc nhở, giục giã, kiểm soát. Người trong tổ chức không chủ động vì không có đường ray để chủ động. Họ làm theo lời gọi, không làm theo nguyên tắc.
Trong gia đình, nếu mọi nỗ lực giúp con tập trung chỉ dựa vào “la lên đúng lúc”, “ép con ngồi yên”, “nhắc con liên tục”, thì sự tập trung của trẻ cũng là một dạng chạy theo phản xạ. Con tập trung vì sợ bị nhắc, chứ không phải vì bên trong con đã có năng lực tự điều chỉnh.
Và vì thế, tôi thường nói với phụ huynh: thay vì hỏi “làm sao để con tập trung hơn”, hãy thử hỏi “mình đang đặt con vào một môi trường khiến con có cơ hội tập trung chưa”.
Chuyện này không phải câu chuyện riêng của An, hay riêng của tôi. Nó là một quy luật nghề nghiệp: tập trung không được tạo ra bằng áp lực, mà được nuôi bằng hệ thống. Với trẻ nhỏ, “hệ thống” không phải bảng nội quy dán tường. Hệ thống là nhịp sinh hoạt ổn định, góc học tập ít nhiễu, lời hướng dẫn ngắn gọn, và người lớn biết dừng đúng lúc.
An làm nghề bằng cách giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào cá nhân, đưa công việc “chạy theo hệ thống” để giải phóng thời gian cho lãnh đạo. Với trẻ nhỏ cũng vậy: điều ta hướng tới không phải một đứa trẻ luôn nghe lời, mà là một đứa trẻ có khả năng tự dẫn mình quay lại việc đang làm.
Nếu cha mẹ đang lo về TRẺ TẬP TRUNG, có một phép soi chiếu rất rõ:
Doanh nghiệp muốn đội ngũ “gánh được việc”, phải có chuẩn hành vi, chuẩn ra quyết định, trách nhiệm rõ ràng.
Trẻ muốn “gánh được việc của chính mình”, cũng cần chuẩn mực rõ ràng: bắt đầu thế nào, kết thúc thế nào, khi phân tâm thì quay lại ra sao.
Điểm giống nhau cốt lõi là: tập trung không tách rời kỷ luật, nhưng kỷ luật ở đây là kỷ luật nội tâm, không phải kỷ luật bằng sợ hãi.
“Con thiếu tập trung” đôi khi là… người lớn thiếu hệ thống
Một hiểu lầm rất phổ biến trong lĩnh vực giáo dục sớm (và cả trong các gia đình) là ta hay quy mọi thứ về “bản chất của trẻ”.
Thấy con chạy nhảy, ta gọi là tăng động. Thấy con đang chơi mà bỏ ngang, ta gọi là không kiên trì. Thấy con nhìn quanh, ta kết luận là thiếu tập trung. Rồi ta lao đi tìm lớp học “rèn tập trung”, “rèn kỷ luật”, “rèn nề nếp” như một liều thuốc.
Nhưng câu chuyện của An khiến tôi muốn lật ngược một chút, theo hướng tích cực: nhiều khi không phải trẻ “thiếu tập trung”, mà là môi trường quanh trẻ đang thiếu một thiết kế đủ tốt để con tập trung.
Trong doanh nghiệp, An gặp nhiều chủ doanh nghiệp than phiền “đội ngũ thiếu trách nhiệm”. Nhưng khi đào sâu, đôi khi vấn đề nằm ở chỗ: trách nhiệm không được định nghĩa, chuẩn hành vi chỉ nằm trong kỳ vọng, quy trình vận hành mơ hồ, tuyển dụng dựa vào cảm tính. Khi đó, việc nhân sự “trật nhịp” là điều dễ hiểu.
Trong gia đình cũng tương tự. Ta muốn con ngồi yên 30 phút, nhưng trước đó con vừa xem màn hình, vừa ăn vặt, vừa bị người lớn nói chuyện điện thoại cạnh bên. Ta muốn con chú ý, nhưng mỗi 20 giây ta lại chen vào: “Con làm nhanh lên”, “Không phải vậy”, “Để mẹ làm cho”. Ta muốn con tự lập, nhưng ta cũng là người phá nhịp tự lập của con nhanh nhất.
Nói điều này không phải để phụ huynh tự trách. Mà để phụ huynh thấy mình có quyền chủ động. Nếu vấn đề nằm ở “bẩm sinh của con”, ta chỉ còn nước cầu may. Nhưng nếu vấn đề nằm ở “thiết kế của môi trường”, ta có thể điều chỉnh từng chút, mỗi ngày.
Và đó là điểm tôi trân trọng ở người làm nghề như An: họ không biến con người thành “vấn đề”, họ biến hệ thống thành “điểm cải thiện”.
5 việc có thể làm khác đi, bắt đầu từ hôm nay
Dưới đây là những bài học tôi rút ra, rất cụ thể, để phụ huynh có thể thử ngay. Tôi viết cho những nhà có con 1–6 tuổi, đang muốn con có TRẺ TẬP TRUNG tốt hơn mà không cần la mắng nhiều hơn.
1) Đổi câu hỏi: từ “Sao con không tập trung?” sang “Con đang bị nhiễu bởi điều gì?”
Việc làm khác đi: trước khi nhắc con, hãy quan sát 2 phút. Trong phòng có tiếng TV không? Có điện thoại của người lớn không? Có đồ chơi tràn ra khắp nơi không? Chỉ cần giảm một nguồn nhiễu, trẻ đã dễ quay lại việc hơn.
2) Đặt “đường ray” cho một hoạt động, thay vì nhồi nhiều hoạt động
Việc làm khác đi: chọn một việc duy nhất cho con trong 10–15 phút (xếp hình, tưới cây, lau bàn, tô màu). Nói một câu ngắn: “Con làm xong, con cất vào đây.” Rồi lùi lại. Đừng tăng số lượng hoạt động với hy vọng con “bận thì sẽ tập trung”.
3) Giới hạn lời nói của người lớn: càng ít càng rõ
Việc làm khác đi: thay vì nhắc liên tục, hãy dùng “một câu – một lần”. Ví dụ: “Con nhìn vào cái bát.” rồi im. Nếu con không làm, bạn tiến lại gần, chạm nhẹ vai, lặp lại đúng một câu. Trẻ nhỏ thường phân tán vì lời người lớn quá nhiều, không phải vì trẻ “cứng đầu”.
4) Đừng “làm thay” phần khó nhất của con
Việc làm khác đi: khi con loay hoay, hãy giữ tay mình lại 5 giây. Chỉ 5 giây thôi. Trẻ cần khoảng trống để não tự giải quyết. Nếu ta nhảy vào quá nhanh, con sẽ học rằng: hễ khó là có người làm hộ. Điều này làm yếu dần khả năng bám trụ, vốn là lõi của TRẺ TẬP TRUNG.
5) Xây một nhịp lặp lại mỗi ngày, thay vì chờ “lúc rảnh” mới rèn
Việc làm khác đi: cố định một “khung 15 phút” vào giờ nào cũng được (sau tắm, trước ăn tối, sau ngủ trưa). Nhịp lặp lại tạo an toàn. An toàn tạo ổn định. Ổn định mới là nền của tập trung.
Ta đang muốn con “tập trung” để làm gì?
Khi viết đến đây, tôi quay lại với câu hỏi ban đầu: ta lo cho con thiếu tập trung, nhưng sâu hơn, ta đang lo điều gì? Lo con không theo kịp bạn bè? Lo con vào lớp 1 sẽ vất vả? Hay lo chính mình bất lực?
Tôi không có tham vọng đưa ra một kết luận gọn ghẽ. Tôi chỉ muốn mượn câu chuyện của An Phạm để nhắc một điều: trong cả doanh nghiệp lẫn gia đình, điều bền vững hiếm khi đến từ sự gắng sức nhất thời. Nó đến từ cách ta thiết kế một hệ thống đủ tử tế, đủ rõ ràng, để con người có cơ hội làm đúng.
Nếu tối nay bạn nhìn con và lại thấy con “khó tập trung”, bạn có thể thử một câu hỏi khác, rất nhỏ thôi: mình sẽ thay đổi điều gì trong môi trường, thay vì thay đổi con?
