Con giỏi Toán bậc nhất thế giới nhưng là “khoảng trắng” trên bản đồ sáng tạo

📌 Tóm tắt nhanh (dành cho Bạn đang vội)

Tư duy sáng tạo cho trẻ là khả năng nhìn một vấn đề theo cách riêng, nghĩ ra điều chưa ai bảo phải nghĩ, và dám nói điều đó ra. Đây là năng lực trí tuệ nhân tạo khó thay thế nhất, và cũng là thứ bảng điểm không bao giờ chấm. Trẻ Việt Nam nổi tiếng giỏi Toán so với thế giới, nhưng giỏi tính toán và giàu sáng tạo là hai năng lực khác nhau.

  • Sáng tạo là một kỹ năng, học được và rèn được, chứ không phải năng khiếu trời cho. Đứa trẻ nào cũng gieo được, nếu có môi trường đúng.
  • Điểm số đo cái đã biết, sáng tạo tạo ra cái chưa có.
  • Thời AI đảo trật tự giá trị: ghi nhớ và tính toán mất giá, nghĩ khác và giải quyết vấn đề lên giá.
  • Có thể khơi ngay tại nhà bằng câu hỏi mở và không gian để con thử, sai, tự tìm cách.

Chị Ngọc đưa cho tôi tấm bảng điểm của con trai. Toàn điểm mười. Bé Khôi tám tuổi, đứng đầu lớp môn Toán, cô giáo nào cũng khen. Vậy mà chị ngồi đó, tay vẫn cầm tấm bảng điểm đẹp như mơ, và nói một câu tôi nghe hoài từ những phụ huynh giỏi giang nhất: "Chị ơi, con em học giỏi thật, nhưng em cứ thấy thiếu một thứ gì đó mà em không gọi tên được."

Tôi hiểu cái linh cảm ấy. Và tôi biết tên của thứ chị đang tìm.

Cả lớp giơ những bức tranh in do chính tay mình làm

Tư duy sáng tạo cho trẻ là gì, và vì sao nó khác điểm số?

Tư duy sáng tạo cho trẻ là khả năng nhìn một vấn đề theo cách của riêng con, nghĩ ra một lời giải chưa ai chỉ trước, và dám trình bày, bảo vệ ý tưởng đó. Nó gồm ba phần: nhìn khác, nghĩ mới, và dám nói ra. Khác với điểm số vốn đo lại những gì con đã được dạy, tư duy sáng tạo tạo ra thứ chưa có sẵn trong sách. Một đứa trẻ có thể thuộc làu bảng cửu chương mà vẫn lúng túng khi gặp một vấn đề chưa ai dạy cách giải.

Bạn để ý mà xem, cả nền giáo dục quen thuộc của chúng ta được xây để trả lời câu hỏi "con biết bao nhiêu". Đếm được, chấm được, xếp hạng được. Nhưng có một câu hỏi khác mà không bài kiểm tra nào chạm tới: "con làm gì với những thứ con biết". Đó mới là chỗ tư duy sáng tạo sống. Sir Ken Robinson, chuyên gia giáo dục người Anh, từng nói một câu tôi luôn nhớ: sáng tạo trong giáo dục ngày nay quan trọng ngang với biết đọc biết viết, và ta nên đối xử với nó bằng sự trân trọng như vậy.

Vì sao con giỏi Toán vẫn có thể là một "khoảng trắng"?

Phần này tôi viết riêng cho những cha mẹ có con học giỏi. Con giỏi Toán là một điều đáng quý, và nó có thật. Trong kỳ đánh giá học sinh quốc tế PISA 2022 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), học sinh Việt Nam đạt 469 điểm Toán, với 72 phần trăm các em đạt từ trình độ 2 trở lên, cao hơn mức trung bình 69 phần trăm của khối OECD. Một đất nước có thu nhập bình quân còn thấp hơn nhiều nước phát triển mà con em vẫn tính toán ngang ngửa họ. Đó là niềm tự hào có cơ sở.

Nhưng hãy hình dung một tấm bản đồ khác. Khi thế giới lần đầu vẽ bản đồ về những đứa trẻ biết tư duy sáng tạo, biết giải quyết vấn đề theo cách riêng, thì đúng ở chỗ đáng lẽ là con em ta, tấm bản đồ ấy lại để trống. Một khoảng trắng. Con giỏi trong việc tìm ra đáp án có sẵn, nhưng ít được rèn cho việc đặt ra câu hỏi mới, thử một cách chưa ai thử. Bảng điểm đẹp che đi khoảng trắng đó, khiến nhiều cha mẹ chỉ thấy mơ hồ có gì thiếu mà không gọi được tên.

Nếu Bạn muốn hiểu tận gốc năng lực này và vì sao nó đang trở thành thước đo mới của một đứa trẻ, tôi phân tích kỹ trong bài tư duy sáng tạo là gì và vì sao trẻ cần nó hơn điểm số. Tôi chia sẻ thêm nhiều điều về hành trình đồng hành cùng con trên kênh YouTube Bà giáo Trúc.

Một buổi ở lớp Arkki đã cho tôi thấy khoảng trắng ấy được lấp thế nào

Tôi là người đưa phương pháp giáo dục sáng tạo Arkki của Phần Lan về Việt Nam, và một trong những đặc ân của công việc này là được ngồi phía sau, lặng lẽ nhìn bọn trẻ làm việc. Có một buổi tôi không quên.

Đề bài hôm ấy là "căn phòng ngủ mơ ước". Bọn trẻ được tự do thiết kế. Có bé làm phòng đầy đồ chơi, có bé làm phòng ngập màu hồng. Riêng bé Mây, sáu tuổi, làm một chiếc giường hai tầng. Cô giáo hỏi ai sẽ ngủ ở đó. Con đáp gọn: "Con ngủ tầng trên, tầng dưới cho bà ngoại con. Bà con bảy mươi lăm tuổi rồi."

Cô hỏi tiếp, sao lại đưa bà vào phòng con. Con nói, giọng tỉnh bơ như đang giải một bài toán con đã nghĩ kỹ: "Bà đi đứng yếu lắm. Tối bà dậy đi vệ sinh, lỡ té một mình không ai biết. Con muốn lúc nào cũng ở gần bà, vì con thương bà nhất nhà." Rồi cô hỏi vì sao bà nằm tầng dưới. Con giải thích bà leo cầu thang không nổi nên phải nằm dưới, còn con nằm trên để dễ cúi xuống nhìn xem đêm bà ngủ có yên không.

Tôi ngồi phía sau mà lặng người. Bạn thấy không, không có buổi học ấy, không có đề bài mở ấy, không có người lớn chịu khó hỏi từng câu và chờ đợi, thì cả thế giới nội tâm của một đứa bé sáu tuổi đã ở lại trong bóng tối. Không tấm bảng điểm Toán nào cho ta nhìn thấy đứa trẻ ấy biết yêu thương, biết quan sát nỗi yếu đuối của người già, và biết sắp xếp cả một giải pháp để chăm sóc bà. Sáng tạo, hóa ra, là cách một đứa trẻ nhìn thấy một vấn đề trong đời thật và tự tay dựng nên lời giải của riêng mình, chứ đâu chỉ gói gọn trong chuyện vẽ cho đẹp.

Kênh YouTube Bà giáo Trúc. Những chia sẻ về nuôi dạy con và đồng hành cùng con lớn lên, để Bạn bước cùng con nhẹ nhàng và vững vàng hơn. Theo dõi kênh »

Các bé chú ý quan sát những bức tranh vẽ

Thời AI cần gì ở con: đứa dùng AI hay đứa bị AI dẫn?

Đây là lý do tôi tha thiết muốn cha mẹ nhìn ra khoảng trắng sớm. Trong báo cáo Tương lai Việc làm 2025, Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) xếp tư duy sáng tạo vào nhóm những kỹ năng tăng giá nhanh nhất từ nay đến 2030, đứng cạnh tư duy phân tích, sự kiên cường và tính tò mò ham học. Điểm chung của cả nhóm này: chúng là phẩm chất của một con người biết tạo ra cái mới, thứ không nhồi nhét được bằng bài học thuộc lòng.

Hãy hình dung hai đứa trẻ, cùng tám tuổi, cùng giỏi Toán như nhau. Bé thứ nhất được luyện để tìm đáp án nhanh và đúng. Bé thứ hai cũng tính giỏi, nhưng ngoài ra còn quen đặt câu hỏi, quen thử cách của riêng mình, quen bảo vệ ý tưởng dù nó lạ. Mười lăm năm nữa, khi máy móc đã làm phần tính toán nhanh gấp ngàn lần con người, bé thứ nhất sẽ thấy thứ mình giỏi bỗng mất giá. Còn bé thứ hai sẽ dùng chính cái máy ấy như một công cụ trong tay để làm ra điều mới. Một đứa dùng AI. Một đứa bị AI dẫn. Khác biệt không nằm ở điểm Toán, mà nằm ở khoảng trắng ta có lấp cho con hay không.

Tôi có viết riêng về bức tranh nghề nghiệp này trong bài kỹ năng tương lai cho trẻ thời AI: vì sao 65% trẻ sẽ làm nghề chưa từng tồn tại, và về ranh giới rất mỏng giữa hai đứa trẻ ấy trong bài con dùng AI hay bị AI dẫn dắt.

Làm sao khơi tư duy sáng tạo cho trẻ ngay tại nhà?

Tin vui là Bạn không cần chờ một khóa học đắt tiền nào để bắt đầu. Tư duy sáng tạo cho trẻ được khơi lên từ những việc rất nhỏ trong ngày, và Bạn làm được ngay tối nay:

  • Đổi câu hỏi đóng thành câu hỏi mở. Thay vì hỏi "hôm nay con được mấy điểm", hãy hỏi "hôm nay con nghĩ ra điều gì hay". Câu đầu đo cái đã biết, câu sau mời con tạo ra cái mới.
  • Chờ ba mươi giây trước khi sửa. Khi con làm một thứ "sai" so với cách người lớn quen, đừng vội chỉnh. Hỏi con vì sao con làm vậy. Rất nhiều lần, đằng sau cái "sai" là một logic mà ta chưa nhìn ra, đúng như chiếc giường tầng cho bà ngoại.
  • Cho con một đề bài không có đáp án đúng duy nhất. "Con thiết kế một cái nhà cho loài vật con thương nhất đi." Rồi ngồi xuống, hỏi từng câu, và lắng nghe. Bạn sẽ nhìn thấy con mình theo một cách bảng điểm không bao giờ cho Bạn thấy.

Điều cốt lõi là người lớn phải chịu lùi lại phía sau. Đứa trẻ chỉ dám sáng tạo khi biết chắc rằng nghĩ khác sẽ không bị chê cười, làm sai sẽ không bị la. Sự an toàn ấy, Bạn trao được miễn phí, mỗi ngày.

Buổi sinh hoạt tại không gian học Arkki

Nhưng sáng tạo có phải năng khiếu trời cho không?

Nhiều người tin rằng đứa nào sinh ra đã sáng tạo thì sáng tạo, không thì thôi, ép cũng chẳng được. Tôi hiểu vì sao ta tin vậy, vì ta hay thấy vài đứa trẻ "có khiếu" nổi bật. Nhưng điều tôi chứng kiến sau nhiều năm làm giáo dục nói ngược lại. Sáng tạo là một cơ bắp. Đứa trẻ được cho không gian để thử, để sai, để tự tìm cách sẽ khỏe dần cơ bắp ấy. Đứa trẻ lúc nào cũng được đưa sẵn đáp án đúng sẽ để cơ bắp đó teo đi, dù bẩm sinh con không hề kém hơn.

Chính vì tin sáng tạo dạy được mà cả một hệ phương pháp đã được xây dựng quanh nó. Arkki, phương pháp giáo dục sáng tạo tôi đưa về Việt Nam, được tổ chức HundrED của Phần Lan cùng Quỹ LEGO chọn vào Top 20 sáng kiến giáo dục sáng tạo hàng đầu thế giới trong báo cáo Spotlight on Creativity 2020, từ 247 sáng kiến của 55 quốc gia. Người ta không trao một sự công nhận như vậy cho một thứ trời cho ngẫu nhiên. Người ta trao nó cho một cách làm có hệ thống, dạy được, lặp lại được. Và nếu sáng tạo dạy được ở lớp, thì tinh thần của nó cũng gieo được ở nhà, ngay bàn ăn của Bạn.

Kết

Tôi vẫn nhớ ánh mắt chị Ngọc khi cầm tấm bảng điểm toàn điểm mười của bé Khôi. Cái chị linh cảm thiếu, giờ đã có tên: đó là khoảng trắng nơi lẽ ra con được học cách nghĩ khác, làm mới, và dám nói ra. Tin tốt là khoảng trắng ấy chỉ là một trang giấy chưa ai mời con vẽ lên, hoàn toàn không phải một khiếm khuyết. Albert Einstein từng nói trí tưởng tượng quan trọng hơn kiến thức. Với một đứa trẻ, câu ấy nghĩa là: điểm số hôm nay cho con một khởi đầu, nhưng tư duy sáng tạo mới là thứ đưa con đi xa.

Con Bạn không cần giỏi hơn cái máy. Con cần biết làm điều mà cái máy không bao giờ làm được.

P/S: Nếu tối nay Bạn chỉ nhớ một điều sau bài này, tôi mong đó là một câu hỏi. Thay vì hỏi con hôm nay được mấy điểm, thử hỏi "hôm nay con nghĩ ra điều gì hay", rồi im lặng chờ con nói. Nếu Bạn muốn nghe thêm, tôi vẫn chia sẻ đều đặn trên kênh YouTube Bà giáo Trúc.

Câu hỏi thường gặp

Tư duy sáng tạo cho trẻ là gì, nói ngắn gọn?
Là khả năng nhìn một vấn đề theo cách riêng, nghĩ ra lời giải chưa ai chỉ trước, và dám trình bày ý tưởng đó. Nó gồm ba phần: nhìn khác, nghĩ mới, và dám nói ra. Đây là năng lực trí tuệ nhân tạo khó thay thế nhất ở con người.

Con tôi giỏi Toán rồi, có cần rèn tư duy sáng tạo nữa không?
Có. Giỏi tính toán và giàu sáng tạo là hai năng lực khác nhau. Toán đo cái đã biết, sáng tạo tạo ra cái chưa có. Thời AI, phần tính toán đang mất giá dần, còn khả năng nghĩ khác và giải quyết vấn đề theo cách riêng lại lên giá nhanh nhất.

Tư duy sáng tạo có phải năng khiếu bẩm sinh không?
Không hẳn. Sáng tạo giống một cơ bắp, được rèn thì khỏe lên, không dùng thì teo đi. Đứa trẻ được cho không gian để thử, sai và tự tìm cách sẽ phát triển năng lực này, bất kể có được xem là "có khiếu" hay không.

Làm sao khơi tư duy sáng tạo cho trẻ tại nhà?
Đổi câu hỏi đóng thành câu hỏi mở, chờ vài giây trước khi sửa con, và giao cho con những đề bài không có đáp án đúng duy nhất. Quan trọng nhất là người lớn lùi lại, để con thấy nghĩ khác và làm sai đều an toàn.

Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu rèn tư duy sáng tạo được?
Ngay từ mầm non và tiểu học. Những năm đầu đời là lúc trẻ tưởng tượng mạnh và ít sợ sai nhất, nên rất thuận để gieo thói quen sáng tạo. Càng để muộn, con càng dễ hình thành nếp chỉ đi tìm đáp án có sẵn.

Vì sao thời AI lại cần tư duy sáng tạo hơn trước?
Vì máy móc đã làm phần ghi nhớ và tính toán nhanh hơn con người rất nhiều. Diễn đàn Kinh tế Thế giới xếp tư duy sáng tạo vào nhóm kỹ năng tăng giá nhanh nhất đến 2030. Đứa trẻ biết sáng tạo sẽ dùng AI như công cụ, đứa trẻ không sẽ bị AI dẫn dắt.

Nguồn tham khảo

  • OECD, PISA 2022 Results (Volume I and II), Country Note: Viet Nam (2023): điểm Toán 469, 72% học sinh đạt từ trình độ 2 trở lên so với trung bình OECD 69%. oecd.org
  • World Economic Forum, Future of Jobs Report 2025 (Skills Outlook, 2025): tư duy sáng tạo thuộc nhóm kỹ năng tăng giá nhanh nhất đến 2030. weforum.org
  • HundrED & LEGO Foundation, Spotlight on Creativity 2020: Arkki được chọn vào Top 20 sáng kiến giáo dục sáng tạo, từ 247 sáng kiến của 55 quốc gia. hundred.org
  • Sir Ken Robinson, Out of Our Minds: Learning to Be Creative (nền tư tưởng về vị trí của sáng tạo trong giáo dục).