Có một câu hỏi tôi tự hỏi mình rất nhiều lần trong những năm làm giáo dục:
Điều gì thật sự tạo ra một đứa trẻ tự tin tự lập – không phải trên lời nói, mà trong cách nó sống?

Tôi gặp rất nhiều phụ huynh nói với tôi cùng một câu:
“Con tôi không tập trung được.”
Nhưng càng làm nghề lâu, tôi càng tin rằng: phần lớn trẻ không thiếu khả năng tập trung. Chúng chỉ đang sống trong một môi trường được thiết kế để không cho phép sự tập trung xảy ra.

Có những ngày tôi tự hỏi: vì sao chúng ta làm mọi thứ rất nhiều cho con, nhưng con vẫn thiếu vững vàng? Vì sao lịch học dày đặc, đồ dùng đủ đầy, mà tự tin tự lập lại trở thành điều hiếm hoi? Tôi không tìm câu trả lời trong giáo trình. Tôi tìm nó khi quan sát cách người lớn sống với chính cơ thể và nhịp đời của mình. Và ở đó, tôi thấy Nguyễn Thị Thu như một tấm gương soi rất rõ.

Rất nhiều phụ huynh tìm đến tôi với một mong muốn giống nhau: con tự tin hơn, tập trung hơn, nói năng mạch lạc hơn, biết tự lo cho bản thân hơn. Nhưng càng làm nghề giáo dục sớm, tôi càng nhận ra: không có phương pháp nào đủ mạnh nếu người lớn vẫn sống trong cùng một nhịp cũ. Và sự thay đổi thật sự, bền vững nhất, luôn bắt đầu từ những người dám nhìn lại chính mình.

Có một giai đoạn tôi nhận ra rất nhiều phụ huynh đến với giáo dục sớm không phải vì họ muốn con giỏi hơn, mà vì họ sợ con tụt lại. Sợ con chậm nói. Sợ con không tập trung. Sợ con thiếu tự tin, thiếu tự lập. Nỗi sợ ấy khiến người lớn chạy rất nhanh. Và chính trong tốc độ đó, trẻ con bắt đầu… chậm lại theo một cách rất khác.

Tôi gặp rất nhiều phụ huynh có con 4–8 tuổi mang chung một nỗi lo: “Con hay lơ đãng, bắt ngồi vào bàn là ngọ nguậy, làm gì cũng dang dở.” Có người vội kết luận con thiếu ý chí. Có người nghi ngờ con “bị tăng động nhẹ”. Có người đổi hết lớp học thêm này sang lớp học thêm khác. Tôi hiểu cảm giác đó, vì khi nhìn con không bền bỉ, người lớn thấy tương lai như bị đặt trên một chiếc ghế chông chênh.

Có một nỗi băn khoăn tôi giữ rất lâu trong nghề: vì sao có những đứa trẻ học nhiều, điểm không tệ, thậm chí rất “ngoan”, nhưng lại mong manh khi bước ra đời sống thật? Chỉ cần đổi giáo viên, đổi lớp, đổi lịch sinh hoạt là con rối. Chỉ cần bị góp ý một câu là con sụp. Tôi không nghĩ đó là lỗi của con. Tôi nghĩ đó là dấu hiệu người lớn đang đặt nhầm trọng tâm.

Tôi viết bài này không phải để kể câu chuyện thành công của một người bạn. Tôi viết vì có những khoảnh khắc trong đời sống người lớn, nếu ta dám nhìn thẳng, thì rất nhiều đứa trẻ sẽ không cần phải gồng mình để trưởng thành thay cho cha mẹ.

Tôi hay tự hỏi: vì sao có những đứa trẻ ngồi vào bàn là làm được ngay, còn có những trẻ cứ chạm bút vài phút là lơ đãng, đứng lên, nói chuyện, hoặc đổ lỗi “con chán”? Tôi từng nghĩ câu chuyện nằm ở “kỷ luật”. Nhưng càng làm nghề giáo dục sớm, tôi càng thấy: trẻ tập trung không phải là chuyện ép ngồi yên. Nó là kết quả của một nhịp sống có trật tự, một môi trường biết “giữ đường ray” cho trẻ chạy đúng hướng.

Tôi từng nghĩ “chậm nói” là chuyện của ngôn ngữ. Rồi tôi chứng kiến một điều khó chịu: có những đứa trẻ không hẳn không biết nói, mà là không dám nói. Con ngại. Con sợ sai. Con sợ bị cười. Con chọn im lặng để an toàn. Và thế là, người lớn càng sốt ruột, con càng lùi sâu hơn vào thế giới của mình.
Bài này tôi viết cho những phụ huynh đang đi cạnh một đứa trẻ chậm nói mà lòng lúc nào cũng lửng lơ giữa thương con và bất lực.
Tôi mượn câu chuyện làm nghề của bác sĩ da liễu Nguyễn Hương như một tấm gương soi. Chị làm việc với những người phụ nữ từng khổ sở vì mụn, nám, tổn thương da và cảm giác tự ti kéo dài; chị chọn đi theo hướng điều trị an toàn, chuẩn y khoa, giải thích kỹ, cá nhân hóa phác đồ, không để khách hàng lệ thuộc vào những lời quảng cáo dễ dãi.
Tôi không viết để giới thiệu chị. Tôi chỉ thấy trong cách chị “chữa lành” có một nguyên lý rất giống giáo dục sớm: muốn một người dám bước ra, trước hết phải giúp họ hiểu mình và tin rằng mình có thể.

Sự im lặng của con đôi khi là một cách tự vệ

Trong những buổi trao đổi với phụ huynh có con 4–8 tuổi, tôi hay nghe câu: “Cô ơi, con nhà em là trẻ chậm nói, em đã đưa đi đủ nơi, mà vẫn không cải thiện như mong.”
Tôi hiểu nỗi mệt đó. Mệt vì lo. Mệt vì sợ con bị bỏ lại. Mệt vì mỗi lần họp phụ huynh lại nghe câu “bé ít nói”. Mệt vì người nhà thì khuyên “kệ đi, lớn sẽ nói”, còn mạng xã hội thì dọa “không can thiệp là trễ”.

Có một nỗi lo rất thật của phụ huynh có con 4–8 tuổi: con học trước quên sau, dễ mệt, hay cáu, khó tập trung. Nhiều người sẽ hỏi tôi: “Cô ơi, có phương pháp nào để con tập trung hơn không?” Nhưng càng làm giáo dục sớm, tôi càng thấy có một phần nền móng hay bị bỏ quên: sức khỏe và nhịp sinh hoạt trong gia đình, đặc biệt là dinh dưỡng cho trẻ.

Tôi hay gặp một kiểu phụ huynh rất đặc biệt: ngoài miệng muốn con mạnh mẽ, tự chủ, dám thử, nhưng trong đời sống lại luôn sống trong trạng thái “sợ sai”. Sợ con té. Sợ con thua bạn. Sợ con chậm. Sợ bị đánh giá. Và sâu hơn nữa là sợ… chính mình ra quyết định sai. Tôi không phán xét. Tôi hiểu. Vì làm cha mẹ là một chuỗi lựa chọn khi chưa bao giờ chắc chắn 100%.