Dạy con tự lập theo Montessori không phải là dạy con làm thật nhiều thứ thật sớm. Nó là việc người lớn lùi lại một bước, chuẩn bị môi trường vừa tầm con, rồi để con tự làm dù chậm, dù đổ, dù vụng. Mỗi lần Bạn đút thay, buộc dây giày thay, dọn đồ chơi thay, Bạn lấy đi của con một lần tập. Càng làm thay, con càng phụ thuộc. Càng kiên nhẫn chờ, con càng tự tin. Tối nay Bạn có thể bắt đầu chỉ với ba việc nhỏ: hạ ly nước xuống tầm tay con, để con tự xúc dù rơi vãi, đặt một kệ thấp cho con tự lấy và tự cất đồ chơi.
Dạy con tự lập theo Montessori là gì? Là cách nuôi dạy đặt niềm tin vào năng lực tự làm của trẻ, người lớn chuẩn bị môi trường và lùi lại nhường chỗ cho con hành động.
Bốn trụ cột Bạn cần nhớ:
Chuẩn bị môi trường vừa tầm con, để mọi thứ con cần đều trong tầm với.
Làm mẫu chậm rãi một lần, rồi trao việc lại cho con và lùi ra sau.
Chấp nhận con làm chậm, làm bừa, làm đổ trong giai đoạn đầu, đó là học phí của việc học.
Không can thiệp khi con đang tự xoay xở một việc trong khả năng của con.
Con tròn hai tuổi. Bạn bè cùng tuổi đã tự cầm thìa xúc cơm, tự xỏ dép, tự kéo ghế. Còn con Bạn thì ngồi há miệng chờ mẹ đút, chờ bà xỏ dép, chờ người lớn dọn hộ. Bạn vừa thương vừa sốt ruột, vừa tự hỏi có phải mình đã làm gì sai. Tối nào Bạn cũng dọn dẹp bãi chiến trường đồ chơi trong khi con ngồi xem, rồi tự nhủ “thôi để mình làm cho nhanh”. Tôi viết những dòng này để gửi tới người mẹ đang thầm hỏi mình câu đó.
Vì sao càng làm thay, con càng phụ thuộc
Tôi xin kể Bạn nghe chuyện của chị Hằng, 34 tuổi, kế toán một công ty xây dựng ở Gò Vấp, mẹ của bé Bin gần ba tuổi. Mỗi sáng chị có đúng bốn mươi phút để vừa cho con ăn vừa thay đồ đi làm. Chị đút từng thìa cháo, một tay cầm bát, một tay quệt vội mép con, mắt liếc đồng hồ. Chị xỏ dép cho Bin, kéo khóa áo cho Bin, gài cặp cho Bin. Chị làm tất cả vì chị thương con và vì chị không có thời gian chờ. Đến lớp, cô giáo nói Bin là bé duy nhất trong nhóm chưa tự xúc ăn được. Chị nghe mà lòng trĩu xuống.
Chị Hằng không hề biết rằng mỗi cử chỉ làm thay ấy là một viên gạch xây nên sự phụ thuộc. Đứa trẻ học bằng tay, bằng việc lặp đi lặp lại một động tác vụng về cho đến khi nó thành thạo. Khi tay con chưa kịp với tới cái thìa thì tay người lớn đã làm xong, não con không có cơ hội ghi lại đường đi của động tác đó.
Đây cũng chính là sai lầm tôi từng mắc. Khi lần đầu làm mẹ, mỗi sáng tôi ra chợ mua một bịch cháo dinh dưỡng đựng trong túi ni lông, nêm cho đậm đà để con chịu ăn. Tôi tưởng mình thương con. Tôi không hề biết mình đang lập trình vị giác của con theo hướng ăn mặn. Làm thay, nêm thay, quyết thay, tôi đã làm tất cả với một trái tim đầy yêu thương và một cái đầu thiếu hiểu biết. Phải nhiều năm sau tôi mới thấm một câu mà giờ tôi nhắc đi nhắc lại với phụ huynh: khi chúng ta làm thay trẻ, chính là lúc cướp đi cơ hội học tập của con.
Montessori nói gì về “thực hành cuộc sống” và tinh thần “hãy giúp con tự làm”
Maria Montessori, người phụ nữ Ý đầu tiên tốt nghiệp y khoa rồi dành cả đời quan sát trẻ nhỏ, gọi những việc tưởng chừng tầm thường như rót nước, cài cúc, quét nhà, lau bàn là “thực hành cuộc sống” (practical life). Trong cuốn “Trí tuệ thấm hút” (The Absorbent Mind), bà mô tả trẻ từ 0 đến 6 tuổi có một trí tuệ đặc biệt, hấp thụ mọi thứ từ môi trường xung quanh như miếng bọt biển thấm nước. Đây là cửa sổ vàng để con học cách tự phục vụ bản thân, và một khi qua đi thì không quay lại.
Bà để lại một câu tôi luôn treo trong lòng: “Đừng bao giờ giúp trẻ việc mà trẻ cảm thấy mình làm được” (Never help a child with a task at which he feels he can succeed). Trẻ con vốn có một tiếng gọi bên trong, một câu thầm thì không thành lời: “Hãy giúp con tự làm” (Help me to do it myself). Khi Bạn buộc dây giày thay con đang loay hoay, Bạn nghĩ mình đang giúp. Thật ra Bạn đang nói với con rằng “con không làm được đâu, để mẹ”.
Nhà tâm lý học Erik Erikson cũng chỉ ra điều tương tự ở khía cạnh tinh thần. Ông cho rằng trẻ ở quãng một đến ba tuổi đi qua giai đoạn giằng co giữa tự chủ và xấu hổ, nghi ngờ bản thân. Một đứa trẻ được phép tự làm những việc trong tầm sẽ lớn lên với cảm giác “tôi có khả năng”. Một đứa trẻ bị làm thay mọi thứ sẽ mang theo nỗi ngờ vực về chính mình.
Vậy tinh thần “hãy giúp con tự làm” trông ra sao trong nhà Bạn? Tối nay, khi con đòi tự rót nước mà làm đổ, thay vì giật cái bình lại, Bạn đặt sẵn một cái khăn bên cạnh và nói chậm “đổ rồi, mình lau nhé”. Con lau, con học. Bạn lùi lại nửa bước, đứng đó, không đỡ tay, chỉ có mặt. Đó là toàn bộ bí mật.
Làm thế nào chuẩn bị môi trường vừa tầm con ngay tối nay
Dạy con tự lập bắt đầu không phải từ lời dạy mà từ cách Bạn sắp xếp lại căn nhà. Maria Montessori gọi đây là “môi trường chuẩn bị”. Ý tưởng rất giản dị: hạ mọi thứ xuống tầm tay con, để con không cần xin phép người lớn mới làm được việc của mình.
Bạn không cần mua gì đắt tiền. Tối nay Bạn hãy thử ba việc này:
Thứ nhất, đặt một cái ly nhựa nhỏ và một bình nước vơi vơi ở mép bàn thấp, nơi con với tới. Khi khát, con tự rót. Đổ thì lau. Sau một tuần Bạn sẽ thấy con rót gọn hơn cả Bạn tưởng.
Thứ hai, để một đôi dép của con ngay cửa, ngang tầm mắt con khi con ngồi xuống, thay vì cất trên kệ cao. Buổi sáng, thay vì xỏ dép cho con, Bạn ngồi xuống làm mẫu một lần thật chậm, rồi để con tự xỏ. Con đi ngược chân cũng được, cứ để con tự phát hiện và sửa.
Thứ ba, đóng hoặc mua một kệ gỗ thấp ngang hông con, bày vài món đồ chơi trên đó, mỗi món một chỗ cố định. Chơi xong, con tự lấy ra và tự cất vào đúng chỗ. Bạn đừng dọn hộ. Một kệ thấp dạy con bài học về trật tự và trách nhiệm mà không cần một lời rao giảng nào.
Còn bữa ăn, hãy cho con tự xúc dù đổ tung tóe. Lót một tấm khăn rộng dưới ghế con, đưa con cái thìa, rồi ngồi xuống ăn cùng con. Cơm rơi ra bàn, ra sàn, ra áo. Không sao. Mỗi hạt cơm rơi là một lần tay con học cách điều khiển cái thìa.
Vì sao bừa, chậm và đổ lại chính là con đang học
Tôi biết đến đây nhiều người Bạn đang lắc đầu. “Con làm thì bừa hết, lâu gấp ba, đổ tung tóe, ai mà chịu nổi.” Tôi hiểu cảm giác đó tận đáy lòng, vì tôi đã sống cùng nó mười mấy năm trong hàng trăm gia đình.
Nhưng Bạn thử nghĩ lại xem. Một đứa trẻ xúc cơm rơi vãi không phải đang phá. Nó đang luyện cho những ngón tay biết ước lượng khoảng cách, biết giữ thăng bằng cái thìa, biết phối hợp mắt và tay. Cái “bừa” Bạn nhìn thấy chính là phòng tập của con. Chậm là vì con mới học, mà việc gì mới học chẳng chậm. Bạn tập lái xe lần đầu cũng run, cũng chậm, cũng suýt đổ.
Vấn đề thật sự không nằm ở chỗ con làm chậm hay làm đổ. Nó nằm ở chỗ Bạn không có đủ kiên nhẫn để chờ, và tôi không trách Bạn. Buổi sáng đi làm gấp gáp thì khó mà chờ con xỏ dép trong mười phút. Vậy nên tôi không bảo Bạn để con tự làm mọi lúc. Tôi bảo Bạn chọn ra một việc, một thời điểm trong ngày không vội, có thể là bữa tối cuối tuần, và kiên nhẫn lùi lại ở đúng việc đó. Bắt đầu từ một việc. Đừng tham.
Còn nỗi lo “con tôi còn quá nhỏ”? Một bé mười tám tháng đã có thể tự bỏ rác vào thùng, tự cầm khăn lau bàn, tự cất dép. Bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy con làm được nhiều hơn Bạn nghĩ, chỉ cần Bạn cho con cơ hội. Xem trẻ như một người lớn nhỏ tuổi, đừng xem con như một sinh vật bất lực cần được phục vụ.
Sự thật ngược đời là thế này: cái Bạn ngỡ là chăm con, nhiều khi lại là cản con. Tình thương đặt sai chỗ biến thành xiềng xích. Còn cái Bạn ngỡ là bỏ mặc, là để con tự xoay xở, lại chính là món quà lớn nhất Bạn trao cho con: niềm tin rằng con làm được.
Kết bài
Trở lại với chị Hằng và bé Bin. Sau buổi nói chuyện ở lớp, chị về nhà làm đúng ba việc tôi vừa kể Bạn: hạ ly nước, để giày tầm thấp, đặt một cái kệ con con cạnh cửa sổ. Sáng nào chị cũng dậy sớm hơn mười lăm phút để không phải giục con. Tuần đầu, sàn bếp đầy cháo, áo Bin lấm lem, chị cắn răng không lau hộ. Tuần thứ ba, một sáng chị đang pha cà phê thì nghe tiếng lạch cạch sau lưng. Bin tự kéo ghế, tự trèo lên, tự cầm thìa xúc cháo, vương vãi một ít nhưng phần lớn vào miệng. Bin ngẩng lên cười toe, hai má dính cháo. Chị Hằng đứng đó, ly cà phê nóng trên tay, mắt cay xè vì hạnh phúc tràn qua khoé mắt.
Dạy con tự lập không phải buông con ra, mà là tin con đủ để lùi lại. Bạn không cần làm điều gì lớn lao. Tối nay, chọn một việc, đặt nó vừa tầm tay con, rồi can đảm lùi một bước ra sau. Con sẽ tiến lên, đúng theo nhịp của con.
Hãy can đảm lùi lại phía sau, để con có thể tiến lên phía trước.
P/S: Đứa trẻ không cần một người cha mẹ làm hộ mọi thứ. Nó cần một người cha mẹ tin rằng nó làm được, và đủ kiên nhẫn để chờ. Đôi tay nhỏ kia sinh ra để tự làm, không phải để chờ được phục vụ. Bắt đầu từ tối nay, đừng đợi đến khi con vào lớp Một.
Câu hỏi thường gặp
Dạy con tự lập theo Montessori nên bắt đầu từ mấy tuổi?
Có thể bắt đầu từ khoảng mười hai đến mười tám tháng với những việc rất nhỏ như tự cất dép, tự bỏ rác, tự cầm thìa. Giai đoạn 0 đến 6 tuổi là cửa sổ vàng để con hình thành thói quen tự phục vụ, nên càng sớm trao cơ hội càng tốt, miễn là vừa tầm con.
Con làm đổ và bừa hết, tôi có nên dọn ngay không?
Đừng dọn thay con. Hãy chuẩn bị sẵn khăn lau vừa tay con và mời con cùng lau. Việc dọn lại chính là một phần của bài học tự lập, dạy con rằng mọi hành động đều có hệ quả và con đủ sức tự xử lý hệ quả đó.
Tôi đi làm cả ngày, không có thời gian chờ con thì làm sao?
Bạn không cần để con tự làm mọi lúc. Hãy chọn một việc và một thời điểm trong ngày không gấp gáp, ví dụ bữa tối hoặc cuối tuần, rồi kiên nhẫn lùi lại đúng lúc đó. Một việc làm đều mỗi ngày tốt hơn mười việc làm vội rồi bỏ.
Con tôi còn quá nhỏ, liệu có làm được không?
Trẻ thường làm được nhiều hơn cha mẹ nghĩ. Một bé mười tám tháng đã có thể tự cất đồ, tự cầm khăn lau. Hãy xem con như một người lớn nhỏ tuổi, làm mẫu chậm một lần rồi trao việc cho con, Bạn sẽ bất ngờ vì năng lực thật của con.
“Thực hành cuộc sống” trong Montessori là gì?
Là nhóm hoạt động thường ngày như rót nước, cài cúc, quét nhà, lau bàn, xỏ giày. Maria Montessori xem đây là nền tảng giúp trẻ rèn sự tập trung, phối hợp tay mắt và tính độc lập. Đây là những bài học đầu tiên và quan trọng nhất của việc dạy con tự lập.
Làm sao biết khi nào nên giúp, khi nào nên lùi lại?
Nguyên tắc của Maria Montessori là đừng giúp việc trẻ cảm thấy mình làm được. Nếu con đang tự xoay xở một việc trong khả năng, dù chậm, hãy lùi ra và chỉ quan sát. Chỉ bước vào khi con thật sự bế tắc và lên tiếng nhờ, và cũng chỉ giúp vừa đủ để con tiếp tục tự làm.
Về tác giả
Tôi là Nguyễn Huỳnh Thu Trúc, được nhiều phụ huynh gọi thân thương là Bà giáo Trúc, nhà sáng lập hệ thống mầm non Clover Montessori (Cỏ Ba Lá). Tôi có mười bốn năm làm ngân hàng, lên đến vị trí Phó Tổng giám đốc kinh doanh, trước khi rẽ hẳn sang giáo dục năm 2007. Đến nay hơn 300 đứa trẻ đã tốt nghiệp từ ngôi trường của tôi, và hơn 360.000 cha mẹ đồng hành cùng tôi trên các kênh chia sẻ. Tôi theo đuổi ba giá trị làm nghề: tử tế, bài bản, bền vững. Với tôi, giáo dục sớm không phải dạy trẻ thật nhiều thật sớm, mà là chuẩn bị môi trường đúng, cách đồng hành đúng, thái độ tôn trọng để trẻ phát triển theo nhịp riêng.
Đọc thêm bài giới thiệu đầy đủ tại về Bà giáo Trúc. Nếu Bạn đang trên hành trình này, ba bài cùng chủ đề có thể hữu ích: khủng hoảng tuổi lên 3, dạy con không quát mắng, và làm cha mẹ tỉnh thức.
