Năm 1996, tôi sinh Tâm, đứa con đầu lòng. Tôi 25 tuổi, và tôi tin mình đang làm mẹ rất tốt.
Mỗi sáng tôi ghé chợ mua một bịch cháo dinh dưỡng nêm sẵn cho con. Tôi thấy yên tâm lắm, người ta nêm nếm sẵn, chắc phải hơn thứ tôi tự nấu vụng về.
Tôi đâu biết bịch cháo đó mặn, mặn hơn nhiều so với thứ một đứa bé cần.
Bịch cháo mặn năm 1996 và câu hỏi tôi mang theo gần 30 năm
Ngày nào cũng một bịch, tháng này qua tháng khác. Gần 30 năm rồi, con tôi vẫn quen ăn mặn.
Hôm nhận ra điều đó, tim tôi thắt lại. Mình thương con vậy mà, sao thành ra hại con? Tôi đâu tiếc tiền, đâu lười. Chỉ là không biết. Tôi chỉ thiếu một người chịu ngồi xuống nói nhỏ: bịch cháo này mặn quá, đừng mua nữa nha. Một câu thôi. Nhưng không ai nói.
Bạn có bao giờ nửa đêm nhìn con ngủ, tự hỏi mình có làm sai điều gì không? Nỗi sợ đó tôi hiểu tận xương. Chỉ khác là bạn còn có chỗ để hỏi, còn tôi hồi đó thì không.
Câu hỏi tôi mang theo gần 30 năm: thương con thôi, có đủ không? Mãi gần đây, tôi mới đọc được một câu khiến tôi ngồi lặng. Nhưng trước khi kể, phải nói về một nghịch lý.
Cha mẹ bây giờ không thiếu thông tin, chỉ thiếu người đáng tin
Hồi đó tôi sai vì không có gì để đọc. Bạn bây giờ ngược lại, sai vì có quá nhiều thứ để đọc.
Hai giờ sáng, con sốt, trán nóng ran. Bạn một tay ôm con, một tay gõ vội lên mạng. Mười người trả lời mười kiểu, người bảo lau mát, người bảo tuyệt đối đừng lau, người chưa kịp hỏi con bạn mấy tuổi đã mời mua siro. Bạn tắt điện thoại, ôm con, thấy mình cô đơn chưa từng có.
Càng đọc càng rối, càng rối càng thấy mình có lỗi, tới mức không dám tin vào cảm giác làm mẹ của chính mình nữa.
Bạn rối không phải vì bạn kém. Bạn rối vì chưa ai phân vai giùm bạn: chuyện nào phải đi bác sĩ, chuyện nào sửa ở môi trường. Giai đoạn vàng 0-6 tuổi không chờ ai. Bạn không cần thêm một ngàn bài viết, bạn cần vài người đáng tin.
“Ăn được, ngủ được, chơi được, học được, vui được”: câu nói của một bác sĩ nhi
Câu khiến tôi ngồi lặng là câu này: một đứa trẻ khỏe mạnh là đứa trẻ “ăn được, ngủ được, chơi được, học được, vui được”, không chỉ là con số trên cân.
Bao nhiêu người mẹ cân con mỗi tuần, ghi từng lạng. Còn năm chữ “được” này thì không cần cân. Bạn soi được con mình ngay tối nay, bằng mắt thường:
- Con có ăn được không, hay mỗi bữa là một trận chiến?
- Con có ngủ được không, hay trằn trọc, giật mình giữa đêm?
- Con có chơi được không, say sưa đến quên cả mẹ gọi?
- Con có học được không, tò mò, hỏi han, mày mò?
- Con có vui được không, mắt có sáng lên khi tự làm xong một việc?
Năm câu hỏi. Không câu nào hỏi con nặng bao nhiêu ký.
Người viết câu đó là bác sĩ Lê Xuân Dương, Bác sĩ Chuyên khoa I về Tai Mũi Họng, Nhi khoa tổng quát và Dinh dưỡng Nhi, khoảng 13 năm trong nghề, đồng hành cùng gần 5.000 em bé 0-6 tuổi, hiện khám tại Hà Nội và tư vấn cho cả cha mẹ Việt ở Đức, Nhật, Mỹ, Úc. Nhưng thứ làm tôi quý anh là cách anh làm nghề: cam kết không bán nỗi sợ, không kê thuốc qua mạng cho ca chưa thăm khám, và đến giờ chưa bán một sản phẩm nào. Anh có một câu ai làm nghề với con trẻ cũng nên khắc vào lòng: “Niềm tin của cha mẹ rất đắt. Mất tiền có thể kiếm lại, mất niềm tin thì rất khó.”
Nói thật, tôi chưa từng ngồi khám với anh. Tôi biết đến anh qua một người thầy chung, anh Phạm Thành Long, rồi tự đọc trang bacsilexuanduong.com và quý cách anh làm nghề, vậy thôi.
Nhưng càng đọc năm chữ “được” đó, tôi càng giật mình. Vì tôi đã gặp đứa trẻ ấy rồi, suốt 17 năm làm giáo dục, ở một nơi chẳng liên quan gì đến phòng khám.
Bác sĩ lo phần thân, môi trường đúng lo phần trí và tâm
Tôi thấy sự phân vai rõ như hai bàn tay của một người mẹ. Một tay sờ trán con lúc sốt. Tay kia dọn cái bàn thấp vừa tầm cho con tự xúc ăn.
Tay thứ nhất là phần thân: ăn, ngủ, bệnh vặt, dinh dưỡng. Phần này của y khoa. Bác sĩ Dương nói một câu tôi rất chịu: “Sức khỏe là một hệ thống, không phải một đơn thuốc”. Con ho không chỉ là cái ho, nó dính tới giấc ngủ, bữa ăn, cái mũi ngạt từ tuần trước.
Tay thứ hai là trí và tâm: phần của môi trường, phần tôi theo đuổi suốt 17 năm làm giáo dục, bây giờ là trong những lớp học Montessori (phương pháp giáo dục cho trẻ tự làm trong môi trường được chuẩn bị sẵn) của mình. Bạn thử đặt năm chữ “được” cạnh một đứa trẻ trong lớp Montessori mà xem:
- Ăn được: con tự xúc, tự ngồi vào bàn.
- Ngủ được: nếp sinh hoạt ổn định mỗi ngày.
- Chơi được: con chơi sâu, say sưa rất lâu với một món giáo cụ.
- Học được: con học qua đôi tay, không qua màn hình.
- Vui được: con vui vì tự làm được, không phải vì được dỗ.
Khớp từng chữ. Tôi đọc mà nổi da gà. Nuôi con khỏe chưa bao giờ chỉ là chuyện cái cân. Giáo dục sớm cũng chưa bao giờ là dạy nhiều. Nó là tạo môi trường đúng, rồi lùi lại để con tiến lên.
Một bác sĩ nhi ngoài Bắc, một bà giáo trong Nam, chưa từng ngồi chung bàn, lại vẽ ra cùng một đứa trẻ. Hai con đường độc lập cùng chỉ về một điểm thì điểm đó đáng tin. Bạn không phải chọn phe, bạn cần cả hai.
Nhưng tin rồi thì làm gì, khi bữa cơm nhà bạn tối nay vẫn là một cuộc chiến?
Con biếng ăn phải làm sao? Trước hết, phải biết mình đứng trước cửa nào
Sau 17 năm làm giáo dục, nhìn hàng trăm bữa ăn của trẻ, tôi rút ra một điều: biếng ăn không phải một cánh cửa mà là hai. Gõ sai cửa, càng cố càng tệ.
Cửa thứ nhất là cửa bệnh lý và dinh dưỡng. Cửa này của bác sĩ, không phải của tôi, càng không phải của một hội nhóm trên mạng. Đưa con đi khám TRƯỚC nếu con có bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:
- Sụt cân, hoặc chững cân kéo dài
- Da xanh xao
- Nôn trớ nhiều
- Sốt, hoặc bất kỳ dấu hiệu bệnh nào khác
Có những dấu hiệu này thì đừng nghe ai mách nước, kể cả tôi. Đi khám trước đã.
Cửa thứ hai là cửa hành vi và môi trường. Con bạn khỏe, tăng trưởng bình thường, bác sĩ khám rồi bảo không sao. Nhưng cứ dọn cơm ra là ngậm, phun, bỏ chạy, đòi màn hình mới chịu há miệng. Gốc thường không nằm trong người con, mà trên bàn ăn, trong cái ghế con ngồi, trong việc con có được tự xúc hay không.
Nhìn con không ăn, lòng dạ nào mà ngồi phân tích, nên mình hay nhầm hai cửa. Con đang bệnh mà mải sửa cái ghế thì trớt quớt. Con đang khỏe mà bị ép ăn, thì con sợ cái muỗng, mẹ sợ tiếng khóc, cái bàn ăn thành chiến trường.
Bác sĩ Dương có một câu tôi đọc mà thấy nghẹn: “Phần lớn ca khó không khó vì bệnh hiếm. Nó khó vì trước đó chưa ai chịu nghe hết câu chuyện của người mẹ.” Nghe hết câu chuyện. Quan sát đủ lâu. Đó là cách duy nhất để biết mình đang đứng trước cửa nào.
Chuyện hai đứa trẻ không chịu nói: quan sát đủ lâu mới biết cửa nào
Khoảng năm 2020, một người mẹ đưa hai bé song sinh đến Clover. Bốn tuổi rưỡi, chưa nói được tiếng nào.
Trước đó chị đã ôm con đi 5, 6 phòng khám. Chị làm đúng: con chưa nói thì việc đầu tiên là gõ cửa bác sĩ, để y khoa loại trừ nguyên nhân thuộc về bệnh. Chị đã gõ, không phải một lần. Nhưng khi đã gõ cửa y khoa đủ nhiều mà câu chuyện vẫn chưa xong, nó chỉ đổi cửa.
Về Clover, giáo viên của tôi không vội can thiệp. Chỉ quan sát, ba tuần liền. Rồi cô nhận ra một điều không máy móc nào đo được: hai bé không phải không nói được, mà đã quyết định không nói. Gốc không nằm trong cổ họng con, mà trong môi trường quanh con.
Chúng tôi không dán nhãn. Chúng tôi sửa môi trường. Sáu tháng sau, bé đầu tiên bật ra tiếng “mẹ”. Nghe kể lại thôi mà sống mũi tôi cay. Một tiếng “mẹ”, chờ năm năm trời.
Ba tuần quan sát đó chính là nghe hết câu chuyện của người mẹ, chỉ khác là nghe bằng mắt. Chuyện con không chịu ăn cũng y vậy. Nếu con đang ở cửa thứ hai, sửa từ cái bàn ăn nhà bạn trước.
Montessori tại nhà: sửa bàn ăn trước khi nghĩ đến thuốc bổ
Nếu con đã qua cửa một, con khỏe, tăng trưởng bình thường, tôi xin bạn một việc trước khi mua thêm lọ thuốc bổ nào: tối nay, nhìn lại cái bàn ăn nhà mình.
Vì đứa trẻ ngậm cơm, phun thức ăn, bỏ chạy khỏi bàn không phải đứa trẻ hư. Con đang đòi lại quyền quyết định trên bữa ăn của chính mình. Cái miệng là lãnh thổ cuối cùng con toàn quyền làm chủ, mình càng xâm chiếm, con càng cố thủ. Một tay bế, một tay đút, một người múa hát, một cái điện thoại mở sẵn, tưởng là thương, hóa ra là cản. Điều con cần ngược lại hoàn toàn: mình lùi lại, để con tiến lên.
Bạn thử soi bàn ăn nhà mình bằng bốn câu hỏi. Ghế của con có vừa tầm không? Con có được tự xúc không, dù vãi tung tóe? Con có được quyền lắc đầu với một món không? Con có được đói đúng nghĩa không, hay sữa với bánh đã lấp bụng từ trước bữa? Câu nào làm bạn khựng lại, gốc rễ thường nằm ngay đó.
Nhìn hơn 300 đứa trẻ đi qua bàn ăn ở Clover, tôi thấy biếng ăn hành vi thường rơi vào bốn kiểu. Kén kết cấu: con sợ một cảm giác trong miệng. Mải chơi: thế giới ngoài kia hấp dẫn hơn chén cơm. Đòi kiểm soát: con ăn được, nhưng phải theo cách của con. Quen được dỗ: cứ không ăn là có người năn nỉ, có màn hình.
Bốn kiểu, bốn cách gỡ. Gỡ nhầm kiểu thì càng ép càng tệ. Đó là lý do tôi soạn ebook (sách điện tử) “7 Ngày Bàn Ăn Không Nước Mắt” cho mẹ có con 1 đến 5 tuổi, kèm bảng chẩn để nhận diện đúng kiểu của con trước khi sửa. Không thuốc, không ép, không cân đo từng bữa. 189.000đ và bảy ngày sắp xếp lại môi trường.
Nhưng xin nhắc lại: bộ giải pháp này không thay bác sĩ. Con có bất kỳ dấu hiệu nào ở cửa một, đi khám trước nha.
Người ráp hệ thống lại là bạn
Bác sĩ giỏi lo phần thân. Môi trường đúng lo phần trí và tâm. Nhưng người vận hành cả hệ thống ấy, mỗi bữa cơm, mỗi giấc ngủ, mỗi cơn sốt lúc hai giờ sáng, là bạn. Không ai thay được.
Bác sĩ Dương từng trượt Đại học Y lần thi đầu, đi phu hồ kiếm tiền ôn thi lại. Năm 2019, phòng khám đầu tiên đóng cửa, mất gần 100 triệu, hai tháng sau anh mở phòng khám thứ hai. Anh có câu này: “ngã không phải vấn đề, không đứng dậy mới là vấn đề”. Làm cha mẹ cũng y vậy. Cháo lỡ nêm mặn thì bữa sau nêm nhạt lại.
Còn câu này, bạn cất vào túi mang theo:
“Bạn không cần hoàn hảo để làm cha mẹ tốt. Chỉ cần dũng cảm thừa nhận sai.”
Hai cánh cửa, hai việc làm được ngay tuần này:
Phần thân: tìm một bác sĩ nhi chịu nghe hết câu chuyện của bạn. Bạn đọc bác sĩ Lê Xuân Dương ở bacsilexuanduong.com, nhất là nếu bạn ở Hà Nội hoặc nuôi con xa quê.
Phần trí và tâm: nếu con khỏe mà bữa ăn vẫn đầy nước mắt, thử 7 ngày sửa lại bàn ăn. Bạn tìm hiểu ebook “7 Ngày Bàn Ăn Không Nước Mắt” trên trucvietnam.com, và ghé TikTok Bà giáo Trúc nghe tôi kể chuyện nghề.
Ba mươi năm trước, người mẹ 25 tuổi cầm bịch cháo mặn không có ai để hỏi. Bạn bây giờ có bác sĩ tử tế để hỏi phần thân, có người đi trước để hỏi phần tâm. Trực giác làm mẹ của bạn vẫn còn nguyên đó, chỉ cần được chỉ đúng cửa để gõ.
Câu hỏi thường gặp
Con biếng ăn có cần uống thuốc bổ không?
Đừng tự mua. Thuốc bổ chỉ đúng khi con thật sự thiếu, mà thiếu hay không phải đi khám mới biết.
Khi nào biếng ăn phải đi khám bác sĩ?
Khi con sụt cân, chững cân kéo dài, xanh xao, nôn trớ nhiều, sốt, hoặc có bất kỳ dấu hiệu bệnh nào. Đi khám trước, sửa bàn ăn sau.
Montessori tại nhà bắt đầu từ đâu?
Từ việc cho con tự làm những việc vừa sức, dễ nhất là bàn ăn: ghế vừa tầm, muỗng vừa tay, để con tự xúc, kể cả khi làm đổ.
Nội dung bài viết mang tính chia sẻ kinh nghiệm và giáo dục, không thay thế thăm khám và tư vấn trực tiếp của bác sĩ.
Về tác giả: Nguyễn Huỳnh Thu Trúc, founder Clover Montessori (3 cơ sở tại TP.HCM, hơn 300 học sinh đã tốt nghiệp), khoảng 17 năm làm giáo dục, cựu Phó Tổng Giám đốc Sacombank, 2 lần nhận học bổng Fulbright, mẹ của 2 con. Kênh TikTok “Bà giáo Trúc” hơn 360.000 followers. Đọc thêm tại Nguyễn Huỳnh Thu Trúc là ai?
Bài viết thuộc chuyên mục Thầy và bạn bè tôi: những con người có thật và những bài học tôi trao lại cho cha mẹ có con 0-6 tuổi.
